CITL Sosializasaun Jestaun Biodiversidade Ba Lagoa Sira Iha Munisipiu Covalima

Covalima (RCCT) 20-08-2026-Conservation International Timor-Leste (CI-TL), projetu Jestaun zona úmida ho organizasaun halo Sosializasaun Jestaun Biodiversidade iha Lagoa sira iha Munisipiu Covalima.

Atividade Sosializasaun ne’e ho objetivu atu promove no hasa’e koñesimentu kona-ba servisu sira iha areas protejida, zona úmida no rejime rai floresta inklui destribui lei biodiversidade.

Xefi departamentu Flora no Fauna husi MAPPF Pedro Pinto informa, parte sul konsidera hanesan area ekonomiku ba komunidade sira, tanba maioria komunidade parte sul moris ho vida iha tasi, nune’e atividade sosializasaun ne’e atu informa ba komunidade sira ne’ebé moris iha parte sul hodi evita aktu ne’ebé mak atu estraga riku soin sira iha area kosteria no tasi laran.

Parte sul ne’e ita konsidera  hanesan zona ekonomia  Komunite area ninian, ita nian komunidade sira ne’ebé moris iha tasi ninin husi Munisipiu lubuk ida ninia vida ne’e depende ba iha rekursu Marinu, rekursu Aguatikus no area kosteira sira ne’e entaun importante la halimar i depois projetu ne’e aprova liu husi osan sira ne’ebé ita submete ba area lagua sira ne’ebé presija ita nia tratamentu hamutuk ho ita Lider komunitariu sira, Lia nain sira, Joven sira tanba ita hare iha tinan  naruk nia laran bainhira ita nia komunidade sira buka moris iha ne’eba dala ruma mosu konflitu  ruma entre ita nia peskador ho ita nia avo lafaek, mosu konflitu entre ita nia komunidade sira nia animal ho ita nia avo lafaek. Pedro Pinto, Informa.

Jestor Projetu Jestaun Lagoa Sergio Barreto ba Jornalista sira relata, Munisipiu Covalima iha lagoa barak maibe Lagoa tolu (3) mak Partensia ba area protejidas hanesan  Hasan foun, Onu Bo’ot no lagoa Raimea tuir dekretu lei Nu. 5/ 2016 ba Sistema Nasiocal das Protejidas.

Por enkuantu ita implementa ona iha terenu desde fulan Marsu ne’e kedas depois fulan Maiu ida ne’e ekipa tun ona ba terenu halo ona kordenasaun ho Autoridade sira depois halo sosializasaun iha nivel Sucu iha Eskola sira ne’ebé Conservasaun internasional ita hamutuk ho ita nia Departamentu relevante sira husi Ministeiru Agrucultura Pecuaria Pescas e Floresta (MAPPF) no mos Ministreiru Ambiental ita la’o ba ita nia lagoa Hasan Foun, Onu Bo’ot no  Raimea ita halo sosializasaun ba ita nia komunidade sira kona ba ita nia implementasaun projetu agora ba to’o 2030, tarjetu iha parte kosta sul nian iha lagoa hitu (7) maibe Covalima iha Lagoa Tolu (3) hanesan Hasan foun no Onu boot iha Postu Administrativu Tilomar no mos Raimea iha Postu Administrativu Zumalai. Ita hotu hatene katak lagoa ne’e fatin moris ba Lafaek nian, depois ita nia komunidade sira barak mak depende maka’as liu ba Lagoa ba sira nia moris loro-loron nia hanesan peskas entaun liu husi projeitu ida ne’e oinsa ita treina ita nia Agrikultura sira para sira hadok-an husi Lagoa ou sira halo peskas karik bele uza metodu ne’ebé diak atu nune’e la bele hetan atake bebeik husi Lafaek, tanba ne’e ita nia intensaun atu hadi’a habitat ba Lafaek nian iha lagoa sira ne’e. Los duni ita iha lagoa barak iha Suai Loro, iha Beco no Lagoa ki’ik barak  maibe ita hare tolu (3) ne’e mak boot liu no depois Hasan foun no Unu boot ne’e partense ba area Protejida tuir dekretu lei Nu. 5/ 2016 ba Sistema Nasiocal das Protejidas entaun ita halo jestaun ba area protejidas.  Sergio Barreto, Informa.

Reprejenta Prezidente Autoridade Munisipiu (PAM) Covalima João Martins husu Autoridade sira atu dezempeña sira nia Papel hodi Konserva no proteje biodiversidade ne’ebé sai hanesan Patrimoniu Natural.

Ita Koalia kona-ba Biodiversidade ne’e hanesan mos patrimoniu natural sira liu-liu ba ita nia lagoa, be no ekosistema sira seluk tanba ne’e, husu ba ita hotu ne’ebé mak  ohin loron iha disponibilidade marka prejensia iha fatin ida ne’e ita hotu iha papel importante atu konserva no proteje ita nia biodiversidade sira ne’ebé sai hanesan patrimoniu natural tanba ne’e ha’u hanesan reprezenta Presidente Autoridade loke ita nia solializasaun ba jestaun biodiversidade ida ne’e atu nune’e orasida ita nia workshoop ida ne’e remata karik ba mos ita iha bukae ida iha Ida-idak nia suku, ida-idak nia hela fatin lagoa ka biodiversidade iha ita bo’ot sira nia area ita hotu-hotu iha papel importante atu konserva no proteje ita nia biodiversidade. João Martins, Akresenta.

Atividade Sosializasaun Jestaun Biodiversidade ba Lagoa Sira ne’e realiza iha salaun Administrasaun Munisipiu Covalima no hetan partisipasaun maximu husi representante PAM Covalima, Xefe Departentu Flora no Fauna, Segundu Komandante PNTL Munisipiu Covalima, APA Zumalai, APA Tilomar, Jertor Projeito GFE-8, Comandante APC, Xefe Departamentu Floresta, Konsellu Sucu no Akademista sira.

Jornalista Julião Correia

Editor Paul Mandeu

Array