Covalima (RCCT), 08 Setembru 2026 – Muzeu Memorial Munisípiu Covalima (MMMC) lori alunu sira husi Escola CAFE Suai vizita sítio istóriku sira iha Munisípiu Covalima, liuhusi programa Muzeu Tour, atu hasa’e koñesimentu jerasaun foun kona-ba istória luta no prosesu restaurasaun Timor-Leste nian ba ukun-rasik-a’an.
Koordenadora MMMC, Maria Amaral Carvalho “Bii Kiak”, hateten katak atividade ne’e importante atu estudante sira komprende istória pasadu, liuliu kona-ba trájedia ne’ebé akontese durante períodu okupasaun no prosesu Konsulta Popular iha 1999.
“Objetivu ami lori alunu sira mai vizita sítio istóriku sira ne’e mak atu jerasaun foun bele koñese istória, liuliu trájedia 7 Setembru 1999. Molok akontesimentu 7 Setembru, iha Suku Lour mós akontese ema mate hamutuk na’in-10,” Maria Amaral Carvalho “Bii Kiak” hato’o iha Monumentu 7 Setembru, Suku Lour, Postu Administrativu Zumalai, Munisípiu Covalima.
Nia hateten katak MMMC Covalima hakarak preserva memória istórika iha fatin akontesimentu sira, maibé balun seidauk kumpre kritériu estandarizasaun internasionál atu konsidera hanesan monumentu masakre.
“Bainhira fatin ida akontese masakre no ema mate liu na’in-lima, bele konsidera atu tau monumentu, maibé bainhira mate na’in ida de’it, ita bele fó naran hanesan memória ba violasaun direitu umanu,” nia esplika, refere ba koordenasaun ho Centro Nacional Chega! (CNC).
Koordenadora MMMC Covalima apela mós ba komunidade no jerasaun foun atu kontinua preserva memória no halo renovasaun ba Monumentu Violasaun 7 Setembru 1999 iha Suku Lour, atu istória ne’e la lakon no bele sai fonte aprendizajen ba jerasaun sira tuirmai.
Iha oportunidade hanesan, Prezidente Konsellu Veteranu Munisípiu Covalima, Francisco Doutel Sarmento “Lamesak”, fahe istória kona-ba sofrimentu komunidade iha 1999, inklui deslocamentu populasaun tanba ameasa milísia.
Nia hateten katak, iha períodu ne’ebá, komunidade balun halai ba ai-laran atu buka seguransa no ikusmai sai refujiadu iha Igreja Ave Maria, Suai.
“Ohin loron ha’u sente kontente, maibé nafatin triste tanba ha’u nia maluk barak la iha ona,” Francisco Doutel Sarmento “Lamesak” hateten.
Nia mós konta katak, iha 12 Abríl 1999, komunidade sira hahú halai ba ai-laran. Iha 13 Maiu, milísia sira oho profesór ida ho naran José iha Suku Taroman, Postu Administrativu Fatululik.
“Sofrimentu ne’ebé ami hetan ne’e la’ós ema fó de’it bandeira, maibé ho ran no ruin. Balun sei moris, balun la iha tanba ami lakohi fó ulun atu ema seluk ukun ami,” nia dehan.
Francisco mós lembra katak, iha 18 Agostu 1999, hala’o kampaña dahuluk no nia partisipa iha mobilizasaun povu atu hatudu sira-nia vontade ba ukun-rasik-a’an.
“Ha’u hatene bainhira ONU tuun ona iha Timor-Leste, ita manán ona,” nia dehan.
Ho atividade ne’e, MMMC Covalima espera katak alunu sira no jerasaun foun bele aprende husi istória. Bainhira iha buat ruma ne’ebé seidauk hatene, husu ba inan-aman no katuas sira, tanba sira mak iha esperiénsia no memória kona-ba istória Timor-Leste.
Jornalista: Paul Mandeu





