Covalima (RCCT), 30 Outubru 2026 — Komunidade Aldeia Nicir, Suku Beiseuk, Postu Administrativu Tilomar, Munisípiu Covalima, kontinua enfrenta difikuldade asesu ba bee-moos, liuliu durante tempu bailoro. Situasaun ne’e obriga família sira uza no konsume bee husi mota, maski bee ne’e la seguru ba saúde, tanba sira laiha fonte bee seluk ne’ebé bele asesu fasilmente.
Membru komunidade Aldeia Nicir, Januario Barreto, hato’o sentimentu triste tanba durante tempu bailoro nia família no komunidade seluk tenke uza bee mota ne’ebé la iha garantia ba saúde, tanba falta alternativa bee-moos.
“Koalia kona-ba bee-moos, ami sente triste tebes, tanba durante ne’e ami uza hela bee mota ne’ebé la saudável. Iha animal sira nia tee iha mota laran, maibé ami nafatin konsume bee ne’e tanba difikuldade tebes atu hetan bee-moos,” nia dehan.
Januario esplika katak distánsia husi área rezidénsia komunidade ba mota besik kilometru tolu. Aleinde distánsia ne’ebé dook, durante tempu bailoro bee sai menus, ne’ebé halo komunidade tenke hein tempu naruk atu bele kuru bee.
“Distánsia husi ami nia hela-fatin ba mota besik kilometru tolu. Bainhira tama tempu bailoro hanesan agora, bee sai menus tebes, tanba bee ne’e turuk de’it mak sai. Bainhira ema barak mai kuru bee, ita presiza lori balde sanulu, maibé dala ruma foin kuru balde rua, depois ita hein tan atu bee bele nakonu. Se lae, ita kuru bee ne’ebé seidauk nakonu,” nia esplika.
Nia akresenta katak infraestrutura bee-moos ne’ebé Programa Nasionál Dezenvolvimentu Suku (PNDS) harii antes ne’e, foka ba aldeia rua, mak Aldeia Fatuk Metan no Aldeia Wala, maibé Aldeia Nicir seidauk hetan benefísiu hosi infraestrutura ne’e.
Iha parte seluk, Administradór Postu Administrativu Tilomar, Venansio Sarmento, informa katak liuhusi PNDS, iha ona programa atu ke’e bee no dada bee ba komunidade iha Suku Beiseuk, inklui Aldeia Fatuk Metan, Aldeia Wala no Aldeia Nicir.
Maibé, nia rekoñese katak tempu bailoro ne’ebé naruk halo fonte bee ne’ebé komunidade sira uza durante ne’e sai menus. Situasaun ne’e rezulta iha difikuldade bainhira komunidade barak buka bee iha tempu hanesan, tanba sira tenke hein malu atu bele asesu ba bee.
“Durante ne’e ita iha ona programa PNDS ne’ebé sira halo hela fura bee no dada bee ba komunidade iha Suku Beiseuk, inklui Aldeia Fatuk Metan, Aldeia Wala no Aldeia Nicir. Agora aldeia balu hato’o kestaun tanba bailoro naruk, bee ne’ebé durante ne’e sira asesu ba, ninia forsa husi hun bee menus ona. Tanba ne’e, sira presiza hein malu bainhira ema barak mak asesu ba bee,” nia informa.
Venansio hatutan katak Suku Beiseuk iha populasaun hamutuk ema na’in 3.060 resin, enkuantu Aldeia Nicir rasik iha populasaun ema na’in 100 resin.
Nia mós esplika katak antes ne’e komunidade hetan asesu ba bee ne’ebé parseiru Cruz Vermelha fornese, no durante períodu ne’e komunidade la enfrenta problema boot. Maibé, durante fulan Outubru no Novembru, bainhira tempu manas no bailoro naruk, volume bee sai menus, nune’e komunidade tenke hein malu atu bele hetan bee ba nesesidade loroloron.
Atu responde ba situasaun ne’e, Administradór Postu Administrativu Tilomar afirma katak iha planu atu hato’o pedidu ba Servisu Munisipál SEMASA, hodi buka solusaun ba problema asesu bee-moos iha komunidade.
“Ba oin, ita sei halo planu atu hato’o pedidu ba Servisu Munisipál SEMASA iha munisípiu, atu sira bele fornese bee ba komunidade no tau bee iha tanke sira ne’ebé komunidade iha, hodi fasilita sira nia asesu ba bee,” Venansio afirma.
Problema asesu ba bee-moos iha Aldeia Nicir kontinua sai preokupasaun importante ba komunidade, liuliu bainhira tama tempu bailoro. Komunidade hein katak entidade kompetente sira bele buka solusaun sustentável, hodi garante asesu ba bee-moos ne’ebé seguru ba saúde no responde ba nesesidade família sira.
Jornalista: J. Correia
Editor: Paul Mandeu





