Covalima (RCCT), 24 Setembru 2026 – Asosiasaun HAK Timor-Leste, Quinta-feira (24/09), realiza atividade sosializasaun kona-ba lei, direitu umanu no obrigasaun Estadu ba rekluzu no guarda prizonál sira iha Prizaun Suai.
Atividade ne’e ho tema “Promove Direitu Rekluzu no Obrigasaun Estadu”, ho objetivu atu hasa’e koñesimentu rekluzu sira kona-ba sira-nia direitu no obrigasaun durante sira iha estabelesimentu prizonál.
Iha atividade ne’e, HAK konvida oradór sira husi instituisaun relevante, inklui Juiz Administradór Tribunál Suai, Samuel da Costa Paixeco, atu aprezenta matéria kona-ba lei no jurisprudénsia. Enkuantu Diretór-Jerál Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluzaun (MSSI), Florencio Pina Diaz, ko’alia kona-ba reintegração eis-rekluzu ba sosiedade.
Iha nia aprezentasaun, Samuel da Costa Paixeco foka liuliu ba asuntu jurisprudénsia no dinâmica desizaun tribunál, inklui prosesu rekursu no interpretasaun lei iha kazu sira.
Nia esplika katak jurisprudénsia bele iha dinâmica, no desizaun ida iha tribunál bele sai referénsia ba kazu seluk. Maibé, iha situasaun balu, bele mosu diferensa iha interpretasaun lei no desizaun tribunál.
“Dinamika jurisprudénsia ha’u mai ko’alia ba rekluzu sira. Dinamika katak buat ida ne’ebé la’ós firmi hodi fó impaktu ba sosiedade no ba rekluzu sira. Ita tenke identifika jurisprudénsia nia dinamika no ida ne’ebé fó impaktu ba sosiedade no rekluzu,”
Samuel da Costa Paixeco, Juiz Administradór Tribunál Suai, hato’o liuhusi nia aprezentasaun iha Prizaun Suai.
Nia mós hateten katak rekluzu sira, maski lakon liberdade tuir pena ne’ebé tribunál determina, sei iha direitu fundamentál sira seluk, inklui direitu ba saúde, formasaun no direitu seluk ne’ebé lei garante.
Juiz Administradór Tribunál Suai ne’e mós subliña katak defensór sira iha papel importante atu haree no analiza kazu sira, liuliu bainhira iha diferensa iha desizaun tribunál, hodi bele uza mekanizmu rekursu tuir prosedimentu lei nian.
Enkuantu ne’e, Diretór Ezekutivu Asosiasaun HAK, Feliciano da Costa Araujo, hateten katak atividade ne’e organiza bazeia ba preokupasaun ne’ebé HAK simu husi rekluzu sira durante prosesu monitorizasaun.
“Ita hetan rekomendasaun lubuk ida mai husi rekluzu sira ne’ebé foti kestaun kona-ba kondanasaun no desizaun mai husi tribunál, prizaun preventiva no asisténsia legál husi Defensór Públiku,” nia dehan.
Feliciano hateten katak sosializasaun ne’e mós importante atu rekluzu sira kompriende di’ak liu sira-nia direitu, enkuantu guarda prizonál sira presiza kompriende sira-nia responsabilidade atu garante seguransa no respeitu ba direitu rekluzu sira.
Nia subliña katak koñesimentu kona-ba lei no direitu umanu importante atu prevene violasaun direitu iha estabelesimentu prizonál no promove tratamentu ne’ebé respeita dignidade umana.
Iha atividade ne’e, HAK mós husu ba rekluzu sira atu kumpri regulamentu ne’ebé aplika iha estabelesimentu prizonál, no ba guarda prizonál sira atu kontinua asegura no respeita direitu dadur sira durante sira hala’o sira-nia pena.
Jornalista: Paul Mandeu





