Covalima (RCCT), 22 Setembru 2026 – Prezidente Consellu Munisípál Combatente Libertasaun Nasionál (CMCLN) Covalima, Francisco Doutel Sarmento “Lamesak”, fahe istória kona-ba luta ba libertasaun nasionál Timor-Leste ba alunu estajiáriu Institutu Profisionál de Canossa (IPDC), iha programa induzaun Muzeu Memorial Munisípiu Covalima.
Atividade ne’e realiza liuhusi programa induzaun ne’ebé organiza husi Muzeu Memorial Munisípiu Covalima, ho objetivu atu habelar koñesimentu kona-ba istória luta ba libertasaun nasionál husi tinan 1974 to’o 1999 ba jerasaun foun.
Lamesak, nu’udar oradór iha atividade ne’e, hateten katak nia simu konvite husi Muzeu Memorial atu fahe esperiénsia no istória kona-ba luta ba libertasaun nasionál ne’ebé akontese iha Timor-Leste, inklui iha Munisípiu Covalima.
“Ha’u simu konvite husi Muzeu Memorial atu konta istória pasadu kona-ba luta ba libertasaun nasionál ba alunu estajiáriu IPDC, tanba importante ba sira atu hatene no komprende istória pasadu,” dehan Lamesak.
Nia esplika katak istória luta ba libertasaun nasionál hahu husi movimentu polítiku iha tinan 1974 no kontinua to’o referendu iha tinan 1999, inklui akontesimentu violénsia no violasaun direitu umanu ne’ebé akontese iha Covalima.
Lamesak mós apela ba joven sira atu aprende husi istória pasadu no uza esperiénsia jerasaun uluk nu’udar lisaun atu harii no dezenvolve nasaun.
“Joven sira presiza reflete kona-ba istória pasadu no la bele haluha. Maibé, liuhusi istória ne’e ita presiza foka ba dezenvolvimentu nasaun,” nia dehan.
Jestora Muzeu Memorial Munisípiu Covalima, Maria Carvalho Amaral “Bikiak”, hateten katak programa induzaun ne’e implementa kada tinan no hala’o dala rua ba alunu sira.
“Objetivu ita-nia programa mak atu habelar fali istória husi 1974 to’o 1999. Tanba ne’e, ita konvida oradór sira atu konta tuir istória pasadu, tanba liberdade ne’ebé ita iha ohin loron tenke kontinua habelar husi jerasaun ba jerasaun,” nia dehan.
Maria Carvalho Amaral “Bikiak” mós hateten katak istória sai baze ba jerasaun ohin atu bele komprende liberdade no independénsia ne’ebé Timor-Leste goza.
“Jerasaun foun presiza aprende husi istória nu’udar lisaun. Sira presiza buka hatene, lee barak no haree dokumentáriu ka filme kona-ba luta no sakrifísiu ema sira ne’ebé partisipa iha luta ba libertasaun nasionál,” nia dehan.
Enkuantu, Xefe Komisaun Estajiáriu IPDC, Lucas Gusmão, hateten katak alunu sira presiza hatene istória luta ba libertasaun nasionál Timor-Leste tanba sai baze importante ba jerasaun foun.
“Ami, hanesan alunu estajiáriu, presiza buka hatene istória pasadu kona-ba luta ba libertasaun nasionál Timor-Leste, tanba ida-ne’e sai baze fundamentál ba ita-nia dezenvolvimentu,” nia dehan.
Tuir dadus, total alunu estajiáriu IPDC na’in-50 partisipa iha atividade programa induzaun ne’e.
Aleinde rona istória kona-ba luta ba libertasaun nasionál, alunu estajiáriu sira mós kontinua vizita fatin istóriku, inklui Koramil Salele, ne’ebé konsidera nu’udar fatin akontesimentu tortura ba vítima violasaun direitu umanu durante tempu konflitu.
Jornalista: Paul Mandeu





