Komunidade Lo’okeu Autoriza Loke Estrada, Maibé La Autoriza atu loke Edifísiu Administrasaun Públiku

Covalima (RCCT), 07 Outubru 2026 — Autoridade Munisipiu Covalima (AMC) organiza soromutu aberta ho reklamante na’in ba rai, komunidade afetada na’in 35, Xefe Suku Debos ho nia Konsellu Suku, Xefe Aldeia Lo’o Keu ho nia komunidade, Xefe Aldeia Busa Kukun ho nia komunidade, Xefe Aldeia Tali-oan ho nia komunidade, lia-na’in sira, juventude, intelektuál sira no na’in ba rai, atu diskute no buka solusaun kona-ba estatutu rai, tuir lei no respeitu ba direitu propriedade.

Soromutu aberta ne’e realiza bazeia ba orientasaun hosi Prezidente Autoridade Munisipál Covalima (PAM) ba Gabinete Apoiu Tékniku, iha 30 Setembru 2026, atu organiza enkontru ho parte sira ne’ebé iha interese no envolvimentu direta iha problema rai refere.

Prezidente Autoridade Munisipál Covalima, Miguel Armada Cardoso, hatete katak dalan refere loke bazeia ba inisiativa komunidade no ho partisipasaun hosi entidade relevante sira.

“Loke dalan ida la’ós obrigatóriu hosi Autoridade, militár ka lider komunidade sira.

Dalan ida ne’e dalan antigu ne’ebé uluk ita loke ona, komunidade rasik mak halo pedidu, no loke ona ho orsamentu hosi SEFOPE, dólar tolu kada ema ne’ebé servisu iha ne’ebá.

Entaun dalan ida ne’e ita loke hamutuk, Autoridade Munisipál, lideransa komunitária sira, sivíl ho militár, veteranu sira no funsionáriu tomak. Sira hamoos ona dalan ne’ebé uluk sira hamoos no ita halo kontinuidade ohin loron.

Ita hetan ona konkordánsia ka aseitasaun hosi komunidade hotu-hotu atu kontinua halo dalan ne’ebé ita mehi,” hatete Miguel Armada Cardoso.

Iha soromutu ne’e, reprezentante komunidade, Marcelino da Silva, hatete katak komunidade oferese rai ba Estadu atu loke estrada tanba konsidera nia benefísiu ba komunidade, maibé husu atu konsidera aspetu sira relasiona ho rai no lisan.

“Estrada ne’e ami oferese ba Estadu para Estadu bele loke estrada tanba nia benefísiu ba komunidade. Maibé ida edifísiu ida ne’ebé atu loke ne’e, ami la fó autorizasaun tanba rai Lo’o Keu ne’e klot tiha ona. Se edifísiu ne’e loke iha ne’e, nia bele uza hektár barak. Entaun aban bainrua, Lo’o Keu nia oan no bei-oan sira atu ba hela iha ne’ebá,” hatete Marcelino da Silva.

Nia hatete tan katak komunidade husu atu konsidera to’os sira, lisan no bee-matan lulik sira ne’ebé iha área refere.

“Ami nia ezijénsia mak ne’e. Pelo menus, tenke konsidera komunidade sira nia to’os iha ne’ebá. Segundu, tenke konsidera lisan sira. Terseiru, iha bee-matan lulik. Imi identifika buat sira ne’e hotu, depois imi mai ko’alia ho ami. Hau sente buat sira ne’e hotu bele lao ho di’ak,” nia hatete.

Aspetu Legal kona-ba Rai

Enkuantu ne’e, Diretór Terras no Propriedade, Carlos Caitano, informa kona-ba situasaun no aspetu tékniku relasiona ho rai refere, inklui direitu propriedade no prosedimentu legal kona-ba rai.

Carlos Caitano hatete katak Lei Inan, Artigu 54, pontu 1 to’o 4, define klaramente kona-ba sé mak iha direitu sai na’in ba rai.

“Ita iha Lei Inan, iha Artigu 54, iha ne’ebá pontu 1 to’o 4 ko’alia klaru sé mak iha direitu sai na’in ba rai. Ne’e sidadaun Timor de’it.

Fora hosi ida ne’e, liuhosi prosedimentu legal seluk mak nia bele hetan direitu na’in ba rai iha Estadu Timor.

Iha pontu seluk, liuliu iha pontu 3, ita bele iha direitu máximu ba rai, maibé rai nia funsaun sosiál mak asuntu importante tebes iha kualkér dezenvolvimentu,” hatete Carlos Caitano.

Nia esplika katak Ministériu Justisa mak iha kompeténsia atu halo administrasaun kona-ba asuntu rai, no prosedimentu atu determina títularidade rai tenke liuhosi prosesu identifikasaun, verifikasaun no levantamentu dadus.

“Ministériu Justisa mak bele halo administrasaun ba asuntu rai. Lei Nú. 1 sei define títularidade rai ne’e, se rai ne’e Estadu, rai privadu, rai abandonadu ka rai komunal.

Hosi Lei Nú. 13/2017, ne’e atu hatudu loos hodi fó títulu. Antes atu fó títulu, iha Dekretu-Lei Nú. 65, ita sei halo identifikasaun, verifikasaun, levantamentu dadus, depois sei halo ezame. Prosedimentu ne’e remata, ikus liu hetan katak rai pedasuk ida ne’e livre hosi kualkér disputa, mak foin atribui nia títulu,” nia esplika.

Carlos Caitano mos hatete katak Lei Nú. 13/2017 foka liu ba prosesu atu fó direitu na’in ba rai, enkuantu Lei Nú. 8/2022 regula kona-ba funsaun sosiál ba rai no mekanismu indemnizasaun bainhira rai privadu uza ba interese públiku.

“Lei Nú. 13 ne’e foka liu ba oinsá atu fó ita nia direitu na’in ba rai. Depois iha Lei Nú. 8, bainhira eis-propriedade rai nia funsaun sosiál, atu loke estrada, atu loke dezenvolvimentu, konstrusaun edifísiu instituisaun ruma ka barajen ba bee, signifika ne’e bele mos afeta rai privadu, rai komunal, rai abandonadu no rai Estadu.

Karik mak rai privadu, oinsá mak atu halo konsiderasaun ba nia na’in? Entaun Lei Nú. 8/2022 mosu hodi halo indemnizasaun ka fó kompensasaun,” nia hatete.

Rai refere lokaliza iha área kilometru 5, hosi pontu inísiu Semea to’o pontu ikus iha Lo’o Keu Leten.

Soromutu aberta ne’e espera atu ajuda parte sira hotu-hotu atu iha komprensaun hamutuk no buka solusaun ne’ebé justu, tuir lei no respeita direitu ba propriedade.

Jornalista: J. Correia

Editor: Paul Mandeu

Array