Grupu Ortikultura Prodús Tomate Tonelada 50, Husu Apoiu Ekipamentu Agríkola

Covalima (RCCT), 07 Novembru 2026 — Grupu Ortikultura iha Aldeia Onularan, Suku Maudemu, Postu Administrativu Tilomar, Munisípiu Covalima, konsege kolleta tomate besik kilograma 20.000 hosi tomate hamutuk hun 16.000, ho kapasidade produsaun ne’ebé bele to’o tonelada 50.

Maski hetan rezultadu pozitivu, grupu ne’e kontinua hasoru difikuldade, liuliu durante tempu udan, no husu apoiu ekipamentu agríkola hanesan hand tractor no ekipamentu rega bee atu fasilita atividade produsaun.

Antes ne’e, komunidade iha Aldeia Onularan depende de’it ba atividade agrikultura natar atu sustenta moris loroloron. Maibé, atu aumenta rendimentu no hametin ekonomia família, komunidade iha inisiativa rasik hodi forma grupu no hala’o atividade ortikultura, hanesan kuda tomate, modo no pateka, hodi diversifika fonte rendimentu no garante ekonomia uma-kain.

Representante Grupu Ortikultura Haburas Onularan, Almerio de Fatima Gabriel, informa katak grupu ne’e kuda tomate hamutuk hun 16.000 iha área rai ida, ne’ebé konsege kolleta besik kilograma 20.000.

“Tomate kantadeiru 25 nia kona hun 16.000 ne’ebé ita kolleta hotu besik kilo 20.000, ne’ebé durante ne’e fatin ida ne’ebé ami kolleta hektare ida di’ak ida nia hetan to’o tonelada 50,” Almerio de Fatima Gabriel esplika.

Nia hatutan katak tomate ne’ebé sira kolleta fa’an iha merkadu munisipál Covalima. Maibé, bainhira merkadu munisipál labele simu produtu hotu, sira tenke lori balu ba fa’an iha merkadu nasionál iha Dili. Atu transporta produtu, grupu uza kareta no lori tomate iha raga no balde boot.

Almerio mós esplika katak difikuldade ne’ebé grupu hasoru mak folin tomate tun bainhira produsaun barak iha merkadu, no problema transporte durante tempu udan.

“Difikuldade mak iha tempu ida ami halo hotu soke malu iha merkadu, nia folin mak la iha, folin tun liu. Problema boot ida iha tempu udan, tanba tempu udan mós ami kontinua halo nafatin. Tanba nia fuan tasak ona, ami tenke lori ba estrada,” nia dehan.

Tanba ne’e, grupu husu Ministériu Agrikultura atu fó apoiu hand tractor ida, hodi fasilita transportasaun produtu hosi to’os ba estrada durante tempu udan. Antes ne’e, sira uza de’it ai-suak no enxada atu halo kantadeiru. Aleinde ne’e, grupu mós husu ekipamentu rega bee, liuliu kinsér bee ida atu rega modo, tanba sistema rega ne’ebé sira uza agora presiza tempu naruk no servisu barak.

Hatan ba preokupasaun ne’e, Diretór Servisu Munisipál Agrikultura Munisípiu Covalima, Lino Magno, informa katak nia anota ona pedidu grupu nian no sei hato’o ba Ministériu Agrikultura atu konsidera iha planu apoiu ba futuru.

“Sira nia preokupasaun ne’ebé hato’o mai ha’u anota hela, hato’o mós ba Ministériu Agrikultura, para oinsá bele simu sira nia preokupasaun ba buat ne’ebé sira presiza. No sira planu ne’ebé halo tiha ona ne’e ita anota,” Lino Magno dehan.

Nia hatutan katak Governu hakarak kontinua suporta grupu agrikultura sira ne’ebé iha interese no kompromisu atu aumenta produsaun iha Munisípiu Covalima, tanba atividade ne’e bele ajuda família sira no kontribui ba dezenvolvimentu munisipál no nasionál.

Grupu Ortikultura Haburas Onularan kompostu hosi grupu hamutuk neen, ne’ebé kada grupu iha atividade produsaun diferente. Grupu ida foka liu ba kuda pateka, grupu ida ba modo, no grupu haat seluk ba tomate no pateka.

Atividade ortikultura ne’e hetan apoiu hosi Gabinete Apoiu Sosiedade Sivíl (GASC), liuhosi ONG Hametin Lia Tatoli (HLT).

Ekipamentu no materiál ne’ebé grupu ortikultura sira hetan mak sistema irigasaun tetes, mulsa plástiku, tore, fibra ida no fura bee.

Jornalista: J. Correia

Editor: Paul Mandeu

Array