Aldeia Busa Kukun no Lokeu Foho Susar Asesu ba Bee-moos Durante Bailoro

Covalima (RCCT), 06 Novembru 2026 — Komunidade Aldeia Busa Kukun no Aldeia Lokeu Foho, Suku Debos, Postu Administrativu Suai, Munisípiu Covalima, enfrenta difikuldade atu asesu ba bee-moos, liuliu durante bailoro naruk, tanba bee iha posu sira menus no balu komesa maran.

Komunidade Aldeia Busa Kukun, Febriana Felisia Senar, hateten katak durante bailoro naruk, komunidade tenke lao dook atu buka bee ba hemu, to’o kilometru ida ka rua, maibé bee ne’ebé hetan la’ós bee-matan, maibé bee husi kuak ne’ebé ema ke’e iha mota.

“Duran­te bailoro naruk ne’e, bee hemu ami ba kuru dook, hanesan ba kuzu iha mota. Depois ami lao dook, lao kleur, kilometru ida ka rua, hanesan ne’e mak foin bele to’o iha bee. Bee ne’e mos la’ós bee-matan, maibé bee hanesan ema ke’e rai kuak ida. Ida ne’e hanesan ami na’in haat ka na’in lima, na’in ida lori masa haat, entaun bee komesa la to’o ona no komesa merak no tahu ona. Ne’e mak kona-ba bee hemu nian,” nia esplika.

Febriana hatutan katak, difikuldade ne’e la’ós de’it ba bee hemu, maibé mos ba nesesidade loroloron hanesan fase roupa no hariis, tanba durante bailoro bee menus no foer.

“Bee hariis no fase roupa nian mos hanesan ne’e. Bainhira bailoro, bee komesa menus no komesa foer, entaun ami mos susar loos. Bainhira udan, karik ami sente di’ak uitoan tanba udan-be’en barak, bee aumenta uitoan husi udan, ami sente di’ak uitoan,” nia dehan.

Nia hatutan katak, atu hetan bee hemu, komunidade balu tenke ba kuru bee iha bairru viziñu, ho kontribuisaun osan US$5,00, ne’ebé bele uza durante tinan ida.

“Depois bee hemu ne’e mos ami ba kuru fali iha bairru viziñu. Ami ba kuru ne’e aumenta osan uitoan, dehan US$5,00 bele kuru to’o tinan ida. Ne’e ami nafatin hein malu. Dalaruma ami aumenta osan ba, maibé la toman malu ida. Durante ne’e ami hetan ajuda uitoan husi bee-tanki ne’ebé apoiu gratuitu husi Bos Atay,” nia akresenta.

Febriana mós hato’o sentimentu triste husi komunidade Busa Kukun tanba seidauk hetan asesu ba bee-moos durante tinan barak, no husu autoridade kompetente sira atu fó atensaun ba nesesidade komunidade nian.

“Ami komunidade Busa Kukun hotu-hotu sente triste tanba menus bee. Ne’e duni ami husu favor ida ba Prezidente, ema boot sira bele ajuda netik ami atu hetan bee-moos, tanba ami halerik ba bee ne’e la’ós tinan ida rua de’it, maibé kleur ona, hahu kedas iha tinan 2010 ka 2011 to’o agora ne’e ami nafatin halerik ba bee,” nia hato’o.

Iha parte seluk, Xefe Suku Debos, Agustinho da Silva, hateten katak husi aldeia sia ne’ebé forma Suku Debos, nia observa katak aldeia rua mak enfrenta difikuldade liu atu asesu ba bee-moos, mak Aldeia Busa Kukun no Aldeia Lokeu Foho.

“Suku Debos kompostu husi aldeia na’in sia, maibé ha’u haree aldeia rua mak susar uitoan tanba komunidade sira la-dún asesu ba bee-moos. Aldeia rua ne’e mak hanesan Aldeia Busa Kukun no Aldeia Lokeu Foho,” Agustinho dehan.

Agustinho esplika katak, iha Aldeia Busa Kukun, komunidade depende ba posu ida de’it, ne’ebé bee akumula iha kuak iha mota ninin. Maibé, organizasaun naun-governamentál (NGO) balu foin hala’o servisu konservasaun iha bee-matan ne’e, liuhusi harii estrutura atu tahan bee, nune’e bainhira udan, bee bele akumula no suporta posu ne’e.

“Iha Busa Kukun, sira iha ne’ebá susar liu tanba sira bee posu ida de’it. Bee posu ne’ebé mak iha bee hedan ka bee rai-kuak iha ne’ebá mak sira uza ida ne’e. Maibé foin dadaun sira husi NGO balu ba halo konservasaun iha bee-matan ne’e. Sira halo penahan tanba bee posu ne’e iha mota ninin, atu nune’e aban-bainrua udan karik, bee nalihun iha ne’e, atu nune’e bee ida ne’e bele suporta tan bee posu ne’e,” nia esplika.

Nia hatutan katak, iha Aldeia Lokeu Foho mos hala’o ona atividade konservasaun, inklui kuda ai ne’ebé bele ajuda rai bee. Agustinho afirma katak, maski bee iha fatin ne’ebá agora sufisiente, maibé durante bailoro naruk, bee bele menus tanba dependénsia ba udan.

“Iha Lokeu mos hanesan ne’e. Sira halo konservasaun, kuda ai hedan no ai balu ne’ebé mak nia bele dada bee, no depois rai bee iha ne’ebá. Ha’u mos partisipa hotu ba observa halo bee-fatin. Udan karik bee mai nalihun iha ne’e, depois bee mout iha ne’e bele suporta tan bee posu ne’e. Bee iha ne’ebá agora sufisiente, maibé ita la hatene tanba agora bailoro naruk, bee sei menus. Entaun ita bele dehan bele asesu, maibé ha’u bele dehan bee bele menus, tanba ne’e sei dauk kuandu rai tarutu, bee ne’e bele maran,” nia dehan.

Xefe Suku Debos ne’e mós hato’o preokupasaun kona-ba posibilidade udan la monu durante fulan sira oinmai, ne’ebé bele aumenta difikuldade komunidade sira nian atu hetan bee.

“Ha’u sente preokupadu tanba ita halo de’uk, maibé udan la mai. Entaun bailoro naruk ida ne’e, se fulan Novembru ida ne’e la udan no fulan Dezembru ne’e udan, entaun bee posu hirak ne’ebé mak ita halo konservasaun bele aumenta. Kuandu ne’e la udan to’o Dezembru no Janeiru mos la udan, entaun povu husi aldeia rua ne’e susar tebes,” nia hatutan.

Agustinho mós informa katak, komunidade Aldeia Busa Kukun antes ne’e foti ona nu’udar prioridade iha programa Programa Nasionál Dezenvolvimentu Suku (PNDS), maibé proposta ne’e la konsege liu iha nivel Postu Administrativu iha prosesu eleisaun prioridade.

“Foin dadaun ami foti sai hanesan prioridade husi programa PNDS, maibé momentu ne’e la liu de’it tanba ami halo eleisaun ba prioridade kada aldeia no ami tau duni prioridade ne’e mak Aldeia Busa Kukun, maibé to’o iha nivel Postu la liu iha prosesu eleisaun. nia afirma

Nia mos hatete katak, hanesan Xefe Suku, sira nafatin kontinua koko tau prioridade bebeik ba aldeia rua ne’e to’o hetan nia solusaun hodi responde ba komunidade sira nia perkupasaun.

Jornalista : J Correia

Editor : Paul Mandeu

Array