Covalima (RCCT) 25-08-2026-Tara Bandu mak lei tradisionál ka regra adat ne’ebé komunidade Timor-Leste kria hamutuk atu regula moris, proteje natureza, no hametin dame iha Sucu tanba ne’e, Lider Komunitariu Sucu Labarai no Autoridade Munisipiu Covalima Hamutuk ho Lian nain no Komunidade Sucu Labarai implementa fali lei tara bandu hodi proteze ambiente no kontrola atividade Komunidade iha Sucu Labarai.
Diretor Jeral Dezemvolvimentu Lokal Verjilho da Costa hatete, atu garante paz no estabilidae hodi atinji dezemvolvimentu reziliente presija komunidade sira nia unidade, hatene ninia rai, respeitu nia natureza voloriza no utiliza rai.
Dezemvolvimentu ida atu lao diak atu resiliente, atu sustentavel importante mak nia ema, nia ema mak riku soin, nia ema mak iha matenek nia ema mak iha koñesementu, nia ema mak iha komportamentu atu tane no siak kultura no lisan atu garante paz no estabilidae Tenke iha fundamentu sira ne’ebé mak ita nia komunidade ne’ebé mak iha unidade, hatene ninia rai, respeitu nia natureza voloriza no utiliza rai ho diak hodi garantia ba produsaun ida ne’ebé sa’e. Verjilho da Costa, informa.
Presidente Autoridade Munisipiu (PAM) Covalima Miguel Armada Cardoso hato’o katak ema ida-idak tenke respeitu no kumpri kultura no regra sira ne’ebé aplika iha komunidade. Nia hatutan, dezisaun sira tenke respeitu husi Sucu no Postu Administrativu sira ne’ebé besik Sucu Labarai.
Ema ida-idak iha nia kultura ita tenke halo tuir no respeitu, tuir natureza nia hakarak, buat balu iha ne’e iha, buat balu iha ne’eba la iha tanba ida ne’e mak ita konvida sucu sira seluk mai, sucu Labarai baliza ho Sucu Beco, Sucu Beco tenke mai, nia tenkeser kumpri dezisaun ida ohin loron, Sucu Camanasa mos tenke respeitu dezisaun ida ohin, Postu Lolotoe mos tenke ser kumpri, Opa Tenke ser kumpri dezisaun ami nia mak ida ne’e, ita boot halo sala ita boot tate, ita boot sira ba kadeia tanba ne’e mak ita visinu ne’e ita tenkeser fo esplikasaun katak ohin ami halo tara bandu, ami autoridade ne’e sai sasin halo sala lei kondena ita. Miguel Armada Cardoso, Informa.
Comando PNTL Munisipiu Covalima Paulinu do Carmo Pereira Informa liu husi tara bandu ne’e sei garante estabilidade iha Sucu Labarai tanba husi fulan janeiru too fulan Agostu la iha kazu kriminal.
Sucu Labarai husi husi fulan Janeiru mai too loron 25 fulan Agostu ne’e ita bele dehan kazu ninimu teb-tebes atu hatete deit katak tara bandu ni-nia konseitu ida ne’ebé maka interligadu ho servisu misaun Polisia Nasional Timor-Leste ninian, tanba tara bandu mos ita servisu prevensaun, siguransa PNTL mos halo servisu prevensaun rua ne’e misaun ida deit. Prevensaun ne’ebé liu tara bandu ita boot sira halo resulta fulan 8 kazu 3 deit ne’e mak buat ida ne’ebé progresu prevensaun ida ne’ebé mak makas tebtes. Paulinu do Carmo Pereira, Informa.
Diretor Exekutivu Centru Juventude Covalima (CJC) Julio Perira relata Tarabandu ne’e atu Tane as Kultura no promove lisan tara bandu iha pratika ba jestaun Rekursu Natureza hodi minimiza Risku Dezastre Naturais ba komunidade.
Tara bandu ida ne’e Centru realiza iha Postu hanesan ida mak Postu Suai Vila agora dadaun ita halo hela, depois ida mak Postu Zumalai no mos sei akontese tan iha Postu Tilomar entaun ha’u hakarak atu hatete iha ne’e katak, tara bandu ida ne’e atu Tarabandu ne’e atu Tane as Kultura no promove lisan tara bandu iha pratika ba Jestaun Rekursu Natureza hodi minimiza Risku Dezastre Naturais ba komunidade no husi programa ida ne’e atu fanuk fali ita hotu nia hanoin hodi tau iha ita nia hanoin hodi tau atensaun maximu entre ema ho ema hodi difini nia rai, difini nia ai horis, difini nia animal, hodi difini nia kultura tara bandu kuda aldeia, sucu no kada Postu ida-idak tuir lisan no kultura ne’ebé ita nia jerasaun tutan hela otas ba otas.
Xefi Sucu Labarai Paul de Sena Kompromente sei la tolera komunidade ne’ebé la kompri lei tarabandu no regulamemtu Sucu nian no sei fo sansaun tuir lei tarabandu no regulamemtu Sucu ne’ebé iha.
Relasaun Ema Ho Natureza Bandu atu Labele, Tesi ai no sunu rai iha fatin ne’eb’e la’os to’os. Tesi no koa Ai Matak (Ai Industria) sei Lisensa husi main no Instituisaun Kompetente. Tama ema seluk nia to’os/kintal atu ku’u ka foti ema nia sasan hanesan; kafe, Kulu, Has, Hudi, Ainanas, Nu’u, Avokat, Afairina, Lakero nst. Destroi Onuk ka Be’e inan no fatin lulik (Sakral) ne’eb’e presiza proteze. Estraga no fa’an Patrimonio Estadu hanesan, Transporte Estadu, Sede Suku, Klinika, Postu Siska, MCK, Eskola, kapela, Kanu/Torneira (Tesi & halo kuak) no Tanke abasteimentu Be’e no mos uma komunidade nian. Soe lixo arbitrhu no volume boot iha fatin publiku no area protejidu: Be’e Matan, Mota, Tasi Ibun, Igreja (Residensia Padre no Madre sira nian), Estrada, Eskola, Edifisiu Estadu sira inklui Residensia Titularis. (Organiku no Un-organiku). Foti fatuk no raut Rai-henek iha fatin ne’eb’e risku ba dezastre (inklui foho lolon ne’eb’e besik komunidade nia uma no iha estrada ninin). Foti fatuk no raut Rai-henek iha mota haemanus, Raiketan, Nabuk no Lai sein lisensa. Halo uma permanente iha rai Estadu. Suku seluk labele halo to’os, foti ai matak ka maran, bebak no tali tahan inklui dikin iha teritoriu Suku Labarai. Ku’u ka koileta aihoris sira hanesan, Kafe, Nu’u, Kami, Ai-kameli, Bua, no nst ne’eb’e seidauk to’o tempu. Fa’an rai ba ema Estranjeiru sein konesimentu husi Autoridades Komunitariu.
Sansuan ba Kontra Ema no Natureza Tesi Ai ret Ida, Sein lisensa, ema Suku laran sei multa osan $. 25.00 no Ema Laos Suku Labarai sei multa osan $. 100.00. Ho lisensa, Ema laran fo koñesimentu deit no Ema liur sei selu $. 5.00 ba kas Suku maibe fasilita husi ema laran. Tesi Ai paket ida ba uma lisan (liur) $. 250.00 (Ai, Au, Piku/Bebak Tali too uma ida iha koñesimentu husi Autoridade. Ai maran ; fa’an ba ema liur / red $. 5.00 ba retribusi (Ema liur labele no TB kondena). Tesi no koa Ai industria sein lisensa sei kondena tuir lei formal ne’eb’e vigora iha nasaun RDTL. Tama Ema nia To’os laran sei Multa : Osan $. 25.00, Fahi ki’ik ida, Fos saku ida, Tua 5 Ltr. Destroi onuk ka Be’e inan no Be’e Ulun sei multa osan $. 100.00 Fahi 1, Tua 5 Ltr, Kafe Ball 2, Masi Midar 10 Kg, Sigaru slop 2, Fos saku 1 Estraga sasan publiku sei multa tuir valor sasan ne’eb’e hetan estragus, no multa osan $. 25.00 ba Tara-Bandu no responsabiliza tuir lei formal. Paul de Sena, relata.
Atividade tara bandu ne’e organiza Centru Juventude Covalima (CJC) no hetan apoiu husi Fundasaun Pawanka no Ministeiru Juventude no Despostu.
Jornalista Julião Correia
Editor Paul Mandeu








